آریا بانو

آخرين مطالب

یک ضدِ روایت درباره‌ ایدئولوژی رستگاری و جنون / بازخوانیِ یک شاهکار درام‌نویسی "مارا/ساد" اثر پیتر وایس و ترجمه محمد نجفی فرهنگی هنری

یک ضدِ روایت درباره‌ ایدئولوژی رستگاری و جنون / بازخوانیِ یک شاهکار درام‌نویسی "مارا/ساد" اثر پیتر وایس و ترجمه محمد نجفی

  بزرگنمايي:

آریا بانو - فاطمه فلاح: پیتر وایس در نمایشنامه "مارا/ساد" با ایجاد موقعیت مضحکه-درام و برجسته‌سازی دیالوگ‌هایی که شدیداً بوی حماقت و خودبینی و بیهودگی می‌دهند، شکست ایدئولوژیِ رستگار کردن و نجات دادن انسان‌ها را نشان می‌دهد.


سرویس تئاتر هنرآنلاین: آزادی و مبارزه همواره یکی از سوژه‌های ادبیات نمایشی در طول قرن‌ها بوده است؛ مبارزه و عدالت‌طلبی و تلاش برای آزادی از یونان باستان تاکنون همواره در متون نمایشی از موضوعات کانونی و بسامدی بوده است. شیوه‌های پرداختن به آن و تکنیک‌های نوشتاری در این متون فقط تفاوت‌هایی کم و زیاد داشته‌اند. نمایشنامه "شکنجه و قتل ژان پل مارا، به اجرای ساکنان تیمارستان شارنتون، به کارگردانی مارکی دوساد" (به طور خلاصه مارا/ساد) اثر پیتر وایس؛ در ادبیات نمایشی غرب جزو شاهکارها محسوب می‌شود و مورد تحسین پیتر بروک، سوزان سانتاگ، ساموئل بکت و برخی دیگر از اندیشمندان و نویسندگان بوده است. اما چرا؟ چه چیزی و چه فاکتورهایی این نمایشنامه را شاخص و مهم کرده؟ و ارزش‌های آن چیست؟
پیتر وایس در نمایشنامه "مارا/ساد" مضحکه‌ای تلخ و تراژیک را مقابل مخاطب می‌گذارد، فضای نمایشنامه آکنده از حماقت و بلاهت است؛ حماقت و جهل و خودبینی در عیان‌ترین و برجسته‌سازی‌شده‌ترین شکل ممکن‌‌اش وجود دارد!
شخصیت انقلابی و تندخو و آرمان‌گرای "ژان پل مارا" که به کشتار مخالفان انقلاب، اشراف و حتی به کشتن کسانی که با او همسویی فکری ندارند علاقه شدیدی داشت در مقابل "مارکی دوساد" نویسنده عجیب و جنون‌زده‌ای قرار می‌گیرد که در بیشتر نوشته‌هایش نوعی جنون، فردگرایی مفرط و روح توحش‌گری جاری بوده! در این نمایش‌نامه، دوساد درواقع در تیمارستان مشغول اجرای نمایشی درباره "مارا" و داستان کشتن اوست؛ اما در لایه زیرین اثر ما نگره و داستان دیگری را نیز درک می‌کنیم، این‌که موضوع اصلی نمایش‌نامه، داستان مرگ مارا نیست! بلکه داستان "مرگ ایدئولوژیِ آزادی و رستگار کردن انسان" است. آنچه در لایه‌ پنهان متن جاری است، حقیقت‌نمایی و ایجاد بازنمودی از "شکست آرمانگرایی" و "در هم شکسته شدن تفکر حذف‌گرا و خشونت‌گرا" است؛ زیرا انقلاب و تفکر انقلابی‌ای که مـارا مدافع آن است در عمل جز فقر و افسردگی و جز کشتار هر روزه، ارمغان دیگری برای فرانسه و برای آدم‌های نمایش نداشته است.
پیتر وایس در مقام نویسنده، با ایجاد موقعیت مضحکه-درام و برجسته‌سازی دیالوگ‌هایی که شدیداً بوی حماقت و خودبینی و بیهودگی می‌دهند، در این اثر، شکست ایدئولوژیِ رستگار کردن و نجات دادن انسان‌ها را نشان می‌دهد.
نمایش "مارا/ساد" پر از نشانگان و استعاره است. برای مثال، نمایشی که مارکی دوساد دارد اجرا می‌کند در تیمارستان دارد اجرا می‌شود که خودِ تیمارستان استعاره‌ای از جامعه بسته و جامعه‌ای مبتلا به عدم اراده و آزادی است. نمایش را دیوانه‌ها اجرا می‌کنند که خودش کنایه به آدم‌های فاقد "اراده و توان ذهنی" است و در اصل کنایه و اشارتی است به اینکه در بیشتر جاهای جهان، مردمی که ذهن رشدیافته و بلوغ روحی چندان زیادی ندارند، بازیچه‌ روشنفکران و سیاسیون بوده و هستند و بی‌آن‌که بدانند بازیگران صحنه‌هایی هستند که روشنفکران، سیاسیون، متعصبان و یا کلیسا برایشان ساخته‌اند.
همچنین یکی از شخصیت‌های اصلی نمایش یعنی شارلوت کورده، که می‌خواهد مـارا را بکشد تا جامعه از دست کشتارگری و تفکرات افراطی او در امان باشد، خودش مدام خواب‌آلود است!! و هنگام بازی کردن نقشش باید او را بیدار و همراهی کنند تا نقش‌آفرینی کند! و این نشانه‌ای است که پیتر وایس با هوشمندی ساخته است؛ نشانه‌ای از این‌که حتی قهرمانان از جان گذشته مثل کورده نیز در هپروت و مبتلا به خوابِ فکری هستند!! زیرا به صرف کشتن یک شخصیت خشن و دیکتاتور، آزادی به دست نمی‌آید.
از سویی روبه‌روی هم قرار دادن شخصیتی مثل مارکی دوساد که نوعی آزادی بی‌حد و نوعی لذت‌طلبی جنون‌زده را در ذهن و نوشتارش داشت با شخصیت ژان پل مارا که او نیز خواهان آزادی و توزیع عادلانه ثروت بود اما شدیداً خشونت‌گرا و حذف‌گرا (و حتی مبتلا به نوعی از جنون و وسواس بوده)، یک گره دراماتیک پنهانی را در این اثر ساخته است؛ درواقع از زاویه دید و شیوه‌ تفسیر ادبی، می‌توان گفت نویسنده اینجا یک "رابطه‌ دوتایی" و "رابطه‌ همنشینی" ساخته تا از میان دیالوگ و رفتار و اندیشه این دو شخصیت، مخاطب به رهیافت و تأویلی از "حقیقت ماجرا" و "نقطه قابل اتکای ذهنی" برسد. آزادی و انسان، از نگاه دو شخصیت که هر دو به نوعی مبتلا به خودرأیی و تفکراتی خلاف منافع بشری هستند، اما هر کدام نیز دیگری را بد و ناخوشایند می‌داند!...
آیا شارلوت کورده که قاتل مـارا است قهرمان محسوب می‌شود؟! آیا مارا یک قهرمان است که افکار و عقایدش درست درک نشده بود یا یک ضدقهرمان و ظالم؟! دوساد آیا قربانی نظم اجتماعی و محبوس در تیمارستان است یا یک نوآور ادبی و روشنفکر؟! در تمام نمایشنامه و حتی در انتهایش، هیچ‌کدام از این‌ها اعلامِ قطعی نمی‌شود، بلکه تنها چیزی که به صراحت و به شکلی برجسته نشان داده می‌شود روایتی مضحک و تاحدی احمقانه از انقلاب فرانسه و آزادی‌خواهی و ایدئولوژیِ نجات دادن انسان از ستم است.
بهتر است در پایان بخشی از یادداشت "سوزان سانتاگ" را درباره‌ این اثر مهم پیتر وایس بخوانیم:
"نمایشنامه پیتر وایس، به دلیل تصویر کردنِ نمایشی بودن و جنون، نمایشِ عقاید نیز هست. قلب نمایش، جدل میان ساد در صندلی‌اش و مارا در لاوک‌اش درباره‌ معنی انقلاب فرانسه است. یعنی درباره‌ قضایای روانی و سیاسی مدرن که با حساسیتی مدرن نگریسته می‌شود ... به نظر می‌رسد نمایشنامه‌ وایس، بیش از توجه به تفسیر یا بحث درباره‌ تجربه مدرن، به حساسیت‌هایی می‌پردازد که نسبت به تجربه مدرن وجود دارد یا از ناحیه‌ آن تهدید می‌شود. وایس بیش از معرفیِ عقاید، تماشاگرش را در آن‌ها غوطه‌ور می‌کند ...".





نظرات شما

ارسال دیدگاه

Protected by FormShield

ساير مطالب

چهره ها/ عروس سفیر و همسرش با ظاهر حاج خانم و حاج آقا

چهره ها/ فریادهای محمدحسین میثاقی و پسرش

چهره ها/ محسن افشانی از زندان استوری می‌گذارد؟

چهره ها/ قیافه سالخورده المیرا شریفی‌مقدم

چهره ها/ سلفی آسانسوری مجری تازه عروس و یارش

چهره ها/ کسانی که بعد از رفتن علی معلم در کنار آذر معماریان بودند

چهره ها/ بازیگر «آینه عبرت» داغدار شد

چهره ها/ پرستو صالحی دادگاهی شد!

چهره ها/ بانوی ووشوکار همراه همسر و فرزند تازه متولد شده‌اش

چهره ها/ سیمای خندان ترانه سریال «بوی باران»

چهره ها/ وقتی مژده خنجری و همسرش پیر می‌شوند

چهره ها/ صبرِ سوشا مکانی تمام شد

پریناز ایزدیار بدون روتوش

چهره ها/ ضیافت دلچسبی که مهراوه شریفی‌نیا به آن دعوت شد

حرکت تحسین‌برانگیز شرکت‌کنندگان عصر جدید برای معلولان

گریم هول‌انگیزِ صورت سوخته خسرو شکیبایی در «پری»

چهره ها/ آقای خواننده در قلعه جنیان!

چهره ها/ کیهان ملکی شبیه پدربزرگ هایدی شد

چهره ها/ علیرضا نیکبخت شاد بودن را انتخاب کرده است

چهره ها/ درد و دل کارگردان «انقلاب جنسی» با شهید آوینی

اعتراض‌ به خسته‌کننده بودن قسمت جدید سریال داستان ندیمه

شبنم فرشاد‌جو در کنار خواهرزاده‌هایش

ویدا جوان دست بر گردن همسرش

چهره ها/ مرتضی پورعلی گنجی همراه اهل و عیال در اسپانیا

تمجید محسن ابراهیم‌زاده از نیوشا ضیغمی در کنسرتش

فیلمساز هلندی: ایرانیان به خودشان بسیار افتخار می‌کنند

رامبد جوان دیگر به ایران برنمی‌گردد؟!

مهراوه شریفی‌نیا در کنار بازیگر کوتاه قامت سینما

چهره ها/ حسرت پوریا شکیبایی از فراق پدرش

چهره ها/ دوست صد ساله مسعود ده‌نمکی

چهره ها/ آناهیتا همتی روی تنه درخت بر فراز یک رودخانه

جنجال‌های سحر قریشی؛ از منقلب شدن در ورزشگاه تا تبلیغ حجاب!

استقبال گرم بازیگر مشهور هند از پوران درخشنده در جشنواره فیلم جگران

غافلگیری کامبیز دیرباز قبل از نمایش «اینجا خانه من است»

چهره ها/ نرگس آبیار و قاب‌های دیده نشده از «شبی که ماه کامل شد»

چهره ها/ لبخندِ محمدرضا گلزار به خدا

سکانس برتر/ حمید هامون، نقشی که خسرو شکیبایی به آن جان بخشید

گلاره عباسی در اکران فیلم سرخ‌پوست

عکس عاشقانه بهاره رهنما و همسر جان

چهره ها/ جورج کلونی هم شکار پاپاراتزی‌ها شد

چهره ها/ چرا سام نوری موتور سوار شد؟

چهره ها/ مهرداد صدیقیان: خسرو شکیبایی که مرگ نداره

سکانس برتر/ خودنمایی خانم شیرزاد با حلقه نامزدی‌اش

واکنش تند آرنولد به سخنان توهین‌آمیز ترامپ

چهره ها/ احساس خوشبختی مهتاب کرامتی در کنار عزیزان دلش

چهره ها/ فریبا کوثری و مرور خاطرات کودکی‌اش در جمعه‌ها

چهره ها/ تفریحات زوج بازیگر در روز تعطیل

چهره ها/ ژرفای قلب هنگامه قاضیانی

چهره ها/ نگاهِ خیره لیندا کیانی

لاله اسکندری با «سیمین» به هند می‌رود